۰
دوشنبه ۲۸ ارديبهشت ۱۳۸۸

نگاهي به معناي فلسفه علم ( از ديدگاه سنت تحليلي )

 نگاهي به معناي فلسفه علم ( از ديدگاه سنت تحليلي )

 ● تلاش براي رسيدن به چيستي فلسفه علم
1- نخستین سؤالی که باید از خود بپرسیم این است : فلسفة علم چیست؟ قبل از اینکه بتوانیم بدین پرسش پاسخ گوییم باید دست کم به دو پرسش دیگر پاسخ دهیم. نخست اینکه، علم چیست؟ دوّم اینکه، فلسفه چیست؟ در هر حال، خواننده باید در نظر داشته باشد که هر نوع پاسخی که در ابتدا بدین پرسشها داده می شود جنبة موقتی و آزمایشی دارد، ولی می توان امیدوار بود هنگامی که به پایان بحث خود برسیم اینگونه پاسخها روشن تر بشوند.
● تلاش براي رسيدن به چيستي علم
2- برای دستیابی به تعریفی از علم سه کار انجام خواهیم داد. نخست اینکه، در برخی از برداشت های درست و نادرست عامّه از علم، کندوکاو خواهیم کرد. دیگر اینکه، برخی تعاریف پیشنهاد شده برای علم را تحلیل خواهیم کرد و خواهیم دید تا چه حد می توانیم آنها را بپذیریم. سرانجام، سعی خواهیم کرد به تعریفی از علم دست یابیم که حتی المقدور همه یا اکثر وجوه علم را در بر گیرد.
برداشت های درست و نادرست مردم درباره معنای علم
معمولاً برداشت ها دربارة علم را می توان به پنج مقولة کلّی تقسیم کرد: علم به عنوان کار دانشمند، علم به عنوان تکنولوژی، علم به عنوان «خیر»، علم به عنوان نهاد، و علم به عنوان کار آزمایشگاهی. هریک از این مقولات عنصری از علم را توصیف می کند، ولی ضمناً برداشت غلطی نیز به دنبال دارد.
الف : علم به عنوان کار دانشمند : یک نظر در این مورد این است که علم کار دانشمند است. این نظر طبعاً ما را به این پرسش رهنمون می کند که دانشمند چکاره است. واضح است که دانشمند کسی است که به کار علم مشغول است. بعید است این خط مشی تعریف بدرد بخوری در انبان داشته باشد. برای تعریف کردن علم، مفهوم دانشمند را پیش کشیدیم و برای تعریف کردن دانشمند، مفهوم علم را. این قسم تعریف دوری به جای آنکه گرهی از مشکلات باز کند بر مشکلات می افزاید. البته درست است که پیشه ای پر رونق و تحسین انگیز وجود دارد که در آن مردان و زنانی به کاوش در چیزی مشغولند که آن را علم می نامیم. این هم درست است که دانشمند شدن در دنیای کنونی مستلزم سپری کردن دوره ای طولانی از تحصیلات است که معمولاً به حوزه ای از تخصص در درون یکی از علوم منتهی می شود.
اگر مفهوم رایجی را که از دانشمند وجود دارد بیشتر بکاویم، با انبوهی از تصورات ناصواب روبرو خواهیم شد که ارباب جراید و سینما همه گیر و رایج کرده اند. تصویر آنان از دانشمند، آدمی است غیرعادی و بی آزار و دارای همة اوصاف ناپسند استادان دانشگاه، از جمله گوژپشتی و حواس پرتی، یا دیوانه ای که به دلیل حقارت های شخصی متعددش می خواهد دنیا را منفجر کند. حتی جایی که عامة مردم از روی لطف به دانشمند نظر می کنند، ترجیح می دهند او را چونان سردار صبوری ببینند که با ساز و برگ ناقصش در صحنة کارزاری حاضر است که در زیرزمین یا آزمایشگاه محقرش برپاست. دانشمند دیوانه در آزمایشگاهی زیرزمینی کار می کند و دور و بر او را آلات و ادوات عجیب و غریب الکترونیکی و مایعات جوشان رنگ و وارنگ گرفته است. اینها، چندان ربطی به علم ندارند.
ب: علم به عنوان تکنولوژی : در نظر دوم عامه پسند، هیچ تمایزی میان علم و تکنولوژی وجود ندارد. علم پلها، قرص های ویتامین، سفرهای فضایی و بمب های هسته ای است. به واقع، ابهتی که علم داراست، آمیزه ای است از تحسین رفاه و آسایشی که دانش علمی به ارمغان آورده است و دلهره از ویرانگرییی که ممکن است همین دانش پدید آورد. حقیقتی که در این تصور از علم نهفته است این است که، به علم به عنوان ناجی بشریت یا ویرانگری محتمل یا معارض برخی نظام های دینی، یا دریافت کنندة بورس های تحقیقاتی دولتی، یا رشته ای تحصیلی بنگریم، که هیچ فرد تحصیل کرده ای ممکن نیست با آن ناآشنا باشد، و این نیست مگر بدین سبب که، علم سیطره و درک بی سابقه ای از طبیعت را به انسان داده است.
باری، بین علم و تکنولوژی اختلافات مهمی وجود دارد. تکنولوژی نمایانگر کاربرد دانش علمی در صنعت، هنر و همه گونه مسائل علمی است. در واقع، با داشتن حداقل دانش علمی، برخورداری از تکنولوژی کاملاً ممکن است. بیشتر تمدن های باستان انبوهی از پیشرفت های تکنولوژیکی داشته اند، با دانش علمی بسیار کمتر از آنچه ما اکنون در اختیار داریم. از این گذشته، بخش بزرگی از علم یا دانش علمی هیچ گونه کاربرد عملی یا تکنولوژیکی عاجلی ندارد.
نه فقط بین دانش علمی و تکنولوژی، بلکه میان نظریة علمی از یک سو و دانش علمی از سوی دیگر نیز باید تمایز قائل شد. مقدار بسیاری از آنچه علم تلقی می شود نمایانگر قوی ترین شکل پژوهش نظری و نظریه پردازی است که از دانش و پذیرش تکنولوژیکی کنونی ما بسی فراتر می روند. تاریخ علم از بقایای نظرپردازی ها ی غیرمسئولانه و نظرپردازی های مسئولانه آکنده است.
تمایز میان نظریه های علمی و معرفت که شرایط اعتبار علمی را برآورده می کند به دلایل متعدد حائز اهمیت است. دقیقاً در قلمرو نظریه است که فلسفة علم بیشترین کاربردش را به دست می آورد. زیرا در همین قلمرو است که مفروضات و مسائل علم جلوه گر می شوند. بیشترین جلوه گری در پیامدهای

برای تعریف کردن علم، مفهوم دانشمند را پیش کشیدیم و برای تعریف کردن دانشمند، مفهوم علم را. این قسم تعریف دوری به جای آنکه گرهی از مشکلات باز کند بر مشکلات می افزاید.
برخی از این نظریه های علمی است. در اینجا باید دست کم پرسش مربوط به رابطة نظریه با تکنولوژی را مطرح کنیم. آیا دلیل اینکه برخی نظریه های علمی جایگزین نظریه های قدیمی تر در باب منشاء و ماهیت جهان شده اند این بوده است که نظریه های دستة اول از لحاظ تئوری بسی استوارتر بوده اند، یا پیامدهای تکنولوژیکی این نظریه ها در مورد سلطه بر جهان دلیل آن بوده است؟
پ : علم به عنوان «خیر» : واژة «علم» [science =] در فرهنگ ما این معنای ضمنی را پیدا کرده که چیزی نیکو است. بارها شنیده ایم که فلان چیز علمی است و صرفاً مرادشان این است که آن، چیز خوبی است و در این کار معنایی را که در آن چیزی علمی است نادیده می گیرند.

صرف این واقعیت که دانشمندی به فعالیتی می پردازد، آن فعالیت را به علم تبدیل نمی کند. وقتی دانشمندی پیراهن هایش را به لباس شویی می برد، لباس شویی آزمایشگاه علمی نمی شود. این واقعیت صرف که یک دانشمند یا گروهی از دانشمندان از سیاست خاصی در مورد مسائل عمومی حمایت می کنند، سیاست را علم نمی کند، و نیز به این معنی نیست که دانشمندان در براهینشان مصون از ارتکاب خطاهایی هستند که هر دانشجوی فلسفة مقدماتی قادر به تشخیص آنهاست. این واقعیت صرف که کسی روش علمی به کار می برد بدین معنی نیست که موضوع مورد مطالعه علم است، یا اینکه به دانش علمی رهنمون خواهد شد. ما بعداً دربارة روش علمی به تفصیل سخن خواهیم گفت.
ت : علم به عنوان نهاد : یکی از برجسته ترین ویژگی های علم این است که ما از بسیاری چیزهای متفاوت به عنوان «علم» یاد می کنیم. در واقع، در سراسر بحث قبلی مان از این معنای گسترده استفاده کرده ایم. این تا حدی نتیجة نهادی شدن علم در فرهنگ ماست. علم، حمایت دولت، منابع مالی سازمان های اقتصادی، و تسهیلات دانشگاه های بزرگ و سازمان های آموزشی دیگر را، به دست آورده است.
معنای نهادی شدن علمی چیزی بسیار فراتر از این است. این بدین معناست که، پژوهش علمی کاری مشترک شده است که حمایت دانشمندان بسیاری را لازم دارد. ضمناً بدین معناست که این چنین پژوهشی، تجهیزاتی را به خدمت می گیرد که از امکانات یک دانشمند یا حتی یک شرکت برنمی آید. این بدین معناست که، اگر برخی از دانشمندان مجبورند بر کار متخصصان دیگر تکیه کنند، معیارهای مشترکی که ناظر به حسن و حجت اند می باید به کار آیند. ضمناً بدین معناست که، ما باید پرسش پیامدهای تکنولوژیکی، به ویژه از نظر بودجة عمومی علم، علم به عنوان نهاد را، دوباره مطرح کنیم.
ث : علم به عنوان کار آزمایشگاهی : یکی از چیزهایی که می پندارند علم را از فعالیت های دیگر متمایز می کند این است که علم در آزمایشگاه دنبال می شود، حتی جایی که آن آزمایشگاه ممکن است لبة آتشفشان، ژرفای اقیانوس، یا فضای بیرون زمین باشد. در واقع، دانش آموزان با علم دقیقاً به منزلة کاری که در آزمایشگاه انجام می شود آشنایی می یابند. هرچند که دانشمندان در شرایط کنترل شده در آزمایشگاهها کار می کنند و امور واقع طبیعت را بررسی می کنند، اما در این نظر برخی پیامدهای گمراه کننده وجود دارد.
نخست اینکه، بسیاری از دانشمندان، به ویژه فیزیک دان ها، پای تختة سیاه کار می کنند و فقط گهگاه به کار سنتّی آزمایشگاهی می پردازند. بعضی از نظریه های فیزیک به قدری پیچیده است که یک فرد شاید عمرش را در تلاش آن بگذراند که آزمایشی را طراحی کند. باز هم این حوزة از پژوهش های نظری سطح بالا، مورد علاقة فیلسوف علم است.
شاید گمراه کننده ترین بینش به علم، از همین درآمیختگی علم با آزمایشگاه ناشی می شود. به دانش آموز کتابچة راهنمای کار در آزمایشگاه می دهند که در آن اوصاف کامل چگونگی یک آزمایش آمده است. چنین آزمایشی که در گذشته هزاران بار انجام شده و نتیجة آن پیشاپیش با کمال اطمینان تخمین زده می شود، مغایرت کامل با روح علم دارد. هرگز به دانش آموز شیوة غیرمتعارفی که این آزمایش طرح ریزی شده، یا ناکامی ها، خطاها، و آزمون های متعددی که مؤدّی به این آزمایش شده، نشان داده نمی شود. به گفتة یکی از فیزیکدانان مشهور قرن بیستم، تتمیم و تکمیل آزمایشی موفقیت آمیز، که در گذشته به کرات اتفاق افتاده است، امری است که تحقق آن بسیار نادر است. خطا کردن در این آزمایش بهای سنگینی دارد، زیرا که ما باید پس از ارتکاب خطا تفحص نماییم در کجا به خطا رفته ایم. این رویّه به مشی واقعی علم بسیار نزدیکتر است.
• علم به طور سنتی چگونه تعریف می شود؟
3- دو تعریف از علم که با آنها مواجه می شویم، غالباً علم را با فراگیری و رده بندی اطلاعات و با روش علمی پیوند می زنند. اینک، به بررسی این دو تعریف می پردازیم. تردیدی نیست که دانشمندان به فراگیری و رده بندی اطلاعات کشش و دلبستگی دارند. اما، اگر ما این را، به عنوان یگانه تعریف علم بپذیریم، آنگاه باید کتابداران را نیز جزو دانشمندان محسوب کنیم. ولی حقیقت امر این است که رشته ای تحصیلی به نام علم کتابداری وجود دارد. همچنین بنا بر این تعریف، کامپیوترها نیز باید دانشمند به حساب آیند. ولیکن به نظر می رسد میان آنچه یک فیزیکدان، فی المثل، انجام می دهد و آنچه یک کتابدار یا یک کامپیوتر می کند، تفاوت های مهمی وجود دارد.

● روش علمی چیست؟
4- همان گونه که خاطر نشان کردیم. فردی ممکن است از روش علمی بهره ببرد، اما خود از اهل علم نباشد. شاید تفاوت در این باشد که، شناخت علمی شناختی است که با استفاده از روش علمی به دست می آید. شالوده های اصلی روش علمی را به انحاء گوناگونی توصیف کرده اند،
شالوده های اصلی روش علمی را به انحاء گوناگونی توصیف کرده اند، ولی می توانیم آنها را به اختصار بدین گونه تلخیص کنیم: (1) مشاهدة یک پدیدار یا مسألة خاص؛ (2) صورت بندی فرضیه؛ (3) استنتاج نتایج از این فرضیه؛ (4) تأیید فرضیه که مؤدی به صورت بندی قوانین می شود.
ولی می توانیم آنها را به اختصار بدین گونه تلخیص کنیم: (1) مشاهدة یک پدیدار یا مسألة خاص؛ (2) صورت بندی فرضیه؛ (3) استنتاج نتایج از این فرضیه؛ (4) تأیید فرضیه که مؤدی به صورت بندی قوانین می شود.
الف- علم چترشناسی سامرویل : برای اثبات این مطلب که، تعریف سنتی علم به عنوان« رشته یا رشته هایی که در آن از روش علمی استفاده می شود» نارساست، جان سامرویل، به طرز هجوآمیزی علم مضحک چترشناسی را صورت بندی کرده است. البته این علم چترها را مطالعه می کند، که ممکن است تاحدی پیش پا افتاده به نظر بیاید، ولی با لختی تأمل آشکار می شود که این علم کاملاً با غرض مصرّح علم که همانا فراگیری دانش است، وفاق تام دارد. در این علم، حقیقت مسلماً بسیار حائز اهمیت است. این علم با مشاهده، مشاهدة تعداد چترهای گروه برگزیده ای از مردم، اندازة چترها، وزن و رنگ آنها، آغاز می شود. سپس سامرویل فرضیه هایی را در باب انواع چترها و روابطشان که توانسته پیدا کند، صورت بندی کرده است. از این فرضیه ها، نتایجی را استنتاج کرده که بعداً به تأیید یا عدم تأیید آنها می پردازد. سرانجام او، به صورت بندی قوانینی از این دست رهنمون شد : «قانون تنوع رنگ چترها بر پایة جنسیت مالکین آنها» که مبیّن آن است، زنان متمایل به داشتن چترهای رنگارنگ هستند، و مردان متمایل به داشتن چترهای تیره رنگ. می توان به این هجو سامرویل افزود که، چترشناسی به ما این امکان را می دهد که با ضریب بالایی از احتمال پیش بینی کنیم، با مردانی که برخورد خواهیم کرد دارای چترهای تیره رنگ، و زنانی را که در یک روز بارانی خواهیم دید دارای چترهایی رنگارنگ باشند. علاوه بر این، این آمارها برای تولیدکنندگان چتر اهمیت عملی زیادی دارند. آیا همة اینها نشان دهندة این است که چترشناسی یک علم است، یا نشان دهندة اینکه علم را صرفاً نمی توان به عنوان رشته ای تحصیلی تعریف کرد که در آن معرفت از طریق بهره جستن از روش علمی فرا گرفته می شود؟
ب- علم و فهم متعارف : معمولاً، علم را به عنوان بیان فصیح و روشن تر شناخت عمومی توصیف می کنند. این مطلب تا حدودی صادق است. شناخت عمومی، شناختی دربارة مدلولهای تجربة همگانی است و حد همگانی بودن آن تا جایی است که هر فرد عادی می تواند در مقام بازبینی و رسیدگی آنها برآید. مثلاً، این شناخت همگانی است که آتش می سوزاند، برف سرد است، و غیره. البته باید مشخص کنیم به کدام معنی علم سبب می شود این شناخت با صراحت به منصة ظهور برسد.
اولاً، شناخت علمی نمایانگر گسترة فراختری از عمومیت است. تبیین اینکه چرا آتش می سوزاند، می تواند در حکم تبیین تجربه های فراوان دیگر باشد. فهم متعارف بسیار محدودتر از این است. ثانیاً، شناخت علمی شناختی مشخص تر است. مشخص به این معنا که ما چه بسا اوضاع و احوال محتملی را شناسایی کنیم که در آنجا شناخت علمی قابل اطلاق نباشد. شناخت همگانی گاه آنقدر تیره است که به دشواری می توان دانست کجا صادق و کجا کاذب است. نحوة دیگر بیان این مطلب این است که بگوییم، در درون علم، ما به وجود خطا یا به امور واقعی که «جور درنمی آیند» بسیار حساس تریم.
●پس براستي تعریف علم چیست؟
5- اینک که برخی از تصورات درست و نادرست عامه را دربارة علم وارسی کرده ایم و در مورد برخی تعاریف پیشنهادی علم سخن گفته ایم، گاه آن در رسیده که تعریفی از علم را صورت بندی کنیم. چنانکه در این موارد معمول است، هر دیدگاهی را که دربارة آن سخن گفته ایم، حظّی از حقیقت و مقدار زیادی اشتباه دارد. تعریفی که ما از علم خواهیم کرد مشتمل بر سه رکن عمده است: موضوع علم، روش علم و غایت علم. موضوع علم طبیعت است. طبیعت را هر چیزی می دانیم که مستقیم یا نامستقیم دستخوش تجربة انسان می شود.
روش علم مشتمل بر همة عناصری است که ما قبلاً دربارة آن سخن گفته ایم. لکن چیزی که خاص روش علمی است این است که، آن به احکام عام یا تعمیم ها (فرضیه هایی ) رهنمون می شود که به ما امکان می دهد پیش سنجی ها (پیش بینی هایی ) بکنیم، که از شواهدی که از آنها آغاز کرده ایم، فراتر بروند. به عبارت دیگر، روش علمی روش کسب اطلاعات «جدید» است. غایت علم تبیین طبیعت است به گونه ای که این تبیین همة امور واقع معلوم را فرا گیرد و با هر امکانی سازگار نباشد.
این نکته آخری همان است که تبیین علم را از تبیین دینی متمایز می کند. با وجود آنکه در تبیین دینی، تبیین کردن همة امور واقع معلوم، چونان رهاورد ارادة خدا امکانپذیر است، لکن همین تبیین با دنیایی که در آن امور واقع به کلی دیگرند نیز، سازگار است. به تعبیر دیگر، در مورد علم می توانیم بفهمیم که چگونه نادرست بودن آنرا اثبات کنیم، ولی عین همین را نمی توان در مورد تبیین های دینی گفت. اگر بخواهیم این نکته را به صورت دیگری بیان کنیم باید بگوییم، تبیین های دینی و اسطوره ای اگرچه همة موارد جزئی را فرا می گیرند، ولی از تبیین اینکه چرا امور واقع جزئی بدین گونه یا بدان گونه ترکیب شده اند یا به همدیگر مربوط شده اند، عاجزند.
دو قسم پیش بینی را باید از همدیگر تمییز داد. به مجرد اینکه به امور واقع مشخصی، در باب موضوعی معین، علم پیدا کنیم می توانیم در مورد مصادیق آن موضوع پیش بینی کنیم. مثلاً ما به احتمال زیاد از رنگ چتر مردان اطلاع داریم. نخستین قسم پیش بینی در محدودة امور واقع معین قرار دارد. این آن قسم پیش بینی ای که ما در علم می یابیم نیست، و دلیل اینکه چترشناسی علم نیست درست همین است.
دومین قسم پیش بینی از امور واقع موجود فراتر می رود. اگر پیش بینی با آزمایشگری تأیید شود، می توانیم بر این پایه قانونی را صورت بندی کنیم که نه فقط امور واقعی را که از آنها شروع کرده ایم، بلکه امور واقع دیگر را نیز به همین
اشکال عمدة رویکرد نظری این است که علم نیز درصدد ارائة تبیینی فراگیر از عالم یا طبیعت است. از نظرگاه برخی از فیلسوفان و دانشمندان، این رویکرد نظری بار دیگر علم و فلسفه را رقیب یکدیگر می کند.
منوال تبیین کند. این قانون می تواند به عنوان زیربنای نخستین قسم پیش بینی به کار آید. خلاصه آنکه، نخستین قسم پیش بینی مبتنی بر قسم دوم هست ولی قسم دوم مبتنی بر اولی نیست. به دومین قسم پیش بینی یا تعمیم نمی توان از طریق قواعد دست یافت، بلکه با نبوغ خلاق دانشمند (اگر موفق شود) حاصل می شود. در خور ذکر است که چون تبیین های اسطوره ای و دینی طبیعت با هر وضع ممکنی سازگارند، رخصت هیچ قسم پیش بینی را به ما نمی دهند.
این واقعیت که، علم توانسته است امور واقع متعددی را تبیین کند و برای ما زمینه های زیادی را در امر پیش بینی فراهم آورد و در نتیجه ما را بر طبیعت مسلط سازد، تبیین می کند که چرا این قدر علم مردم پسند است و چرا در تمدن ما از اهمیتی چنین برخوردار است، و نشان می دهد که الگوی تبیین علمی چگونه باید باشد. با وصف این، هر قسم اطلاعی که به ما رخصت پیش بینی بدهد، لزوماً اطلاع علمی نیست. ما نباید فراموش کنیم که غایت نیل به تبیین همة امور واقع و منحصراً آن دسته از امور واقع است که اکنون هستند.
● فلسفه از ديدگاه سنت تحليلي چيست ؟
7- اگر بخواهیم فلسفه را برحسب کاری که فیلسوفان حرفه ای انجام می دهند تعریف کنیم، با همان دشواری هایی رویاروی خواهیم شد که در تعریف علم به کاری که دانشمندان حرفه ای انجام می دهند، رویاروی گشتیم. مشکل مضاعفی که در اینجا هست، برخاسته از این واقعیت است که بسیاری از فیلسوفان حرفه ای دانشمندان حرفه ای سرشناس نیز بوده اند. با همة این احوال، کماکان بین فلسفه و علم تفاوت وجود دارد.
چون برای تعریف علم از طریق ارکان موضوع، روش و هدف کامیاب بوده ایم، بکوشیم تا فلسفه را نیز به همین گونه تعریف کنیم. نخست، تا جایی که به موضوع مربوط می شود، باید بگوییم فلسفه دارای هیچ موضوع خاصی نیست. ما نمی توانیم بگوییم که فلسفه به کلّ طبیعت و تجربة انسان از آن می پردازد، زیرا اگر این را بگوییم معنی اش این خواهد بود که فلسفه رقیب علم است، و پیداست که فلسفه رقیب علم نیست. نیز نمی توانیم بگوییم که موضوع فلسفه چیزهایی است که خارج از طبیعت یا تجربة انسان است. چرا که فلاسفة بسیاری وجود یا حتی معقولیت چنان چیزهایی را نفی می کنند. بدین سان، لاجرم به این نتیجه می رسیم که فلسفه هیچ موضوع خاصی ندارد.
تا جایی که به روش مربوط است، باید دو نمونة عام فلسفه یا دو رویکرد به فلسفه، یعنی فلسفة نظری و فلسفة تحلیلی را، از یکدیگر تفکیک کنیم. در رویکرد نظری به فلسفه کوشش می شود همة دستاوردهای علوم دیگر گرد آیند تا در نگرشی فراگیر از عالم با یکدیگر ترکیب شوند. اشکال عمدة رویکرد نظری این است که علم نیز درصدد ارائة تبیینی فراگیر از عالم یا طبیعت است. از نظرگاه برخی از فیلسوفان و دانشمندان، این رویکرد نظری بار دیگر علم و فلسفه را رقیب یکدیگر می کند.
رویکرد تحلیلی درصدد روشن کردن مفروضات مندرج در هر معرفت، دستیابی به تعاریف روشنی از مفاهیم، کشف روابط بین مفاهیم گوناگون و مجموعه های مفاهیم و کندوکاو در پیامدهای برخی از نتایج به دست آمده، است. این رویکرد را می توان به یک رشته یا خطة خاص از معرفت و یا من حیث المجموع به همة معارف اطلاق کرد. مثلاً فیلسوف می تواند معنی و کارکرد مفاهیم علمی یا مفاهیم حقوقی را مورد کندوکاو قرار دهد یا کاربرد یک مفهوم (مثلاً «علیت») را در هر دو زمینه بکاود یا مقایسه کند.
در فلسفة علم از همین روش تحلیلی استفاده شده است. چندین نکته را باید دربارة روش تحلیلی تذکر دهیم. اولاً، در روش تحلیلی این دیدگاه به صورت تلویحی وجود دارد که فلسفه گونه ای رویکرد به همة انواع مسائل و معارف است، اما خودش معرفتی نیست. بدین سان این دیدگاه مبتنی بر این نگرش است که فلسفة منطق به معنای عام کلمه است. ثانیاً، در باب اینکه تحلیل چگونه باید انجام شود، دیدگاه های متعددی وجود دارد. ثالثاً، همة فیلسوفان، از جمله فیلسوفان نظری، از تحلیل به نحوی از انحاء استفاده می کنند. رابعاً، اگر فلسفه روش یا رویکرد باشد، هرکسی می تواند به فلسفه اشتغال ورزد. بنابراین برای یک دانشمند هم امکان دارد به تحلیل فلسفی مبادرت ورزد. اما باید تذکر دهیم که نباید کسی از روش علمی در محدودة تحلیل فلسفی استفاده کند.
اینک به مسألة غایت فلسفه می رسیم. به کرات گفته شده است که غایت فلسفه فهمیدن است. باز باید خاطرنشان کنیم که دانشمندان نیز درصدد فهمیدن هستند. بدین سان بار دیگر فلسفه و علم را رقیب یکدیگر کرده ایم، مگر اینکه آن نوع فهمیدنی را که مختص فلسفه است، پیدا کنیم. شاید فهمی که مورد نظر است این باشد که علم در پی فهم جهان است، ولی فلسفه در پی فهمیدن (خرد پسند کردن و صراحت بخشیدن به) علم و سایر معرفت هاست.
گاهی به فلسفه این غرض را نسبت داده اند که فلسفه پیامدهای اخلاقی را از سایر معرفت ها نظیر علم، استخراج می کند. دو اشکال به این بینش وارد است. نخست، می توان در مشروعیت فیلسوفان برای استخراج چنان پیامدهایی مناقشه کرد. دوم، برخی از فیلسوفان این نظر را داشته اند که خود اخلاق به عنوان یک علم می تواند به پیامدهای خودش دست پیدا کند.
● شاخه های فلسفه از ديدگاه سنت تحليلي کدام است؟
8- تحلیل فلسفی شاخه های متعددی دارد. ما به اختصار از هریک از شاخه هایی که به نظر می رسد مرتبط با فلسفة علم باشد، سخن خواهیم گفت.
الف – مابعدالطبیعه : هرچند مابعد الطبیعه ] = متافیزیک[ یکی از کهن ترین شاخه های فلسفه است، ولی دست کم تعریفی که از آن شده کمترین حسن را دارد. بنا بر تعریفی از مابعدالطبیعه، نمود از واقعیت متمایز می شود، که این بدین نظر منتهی
دانشمندانی مانند کوپرنیک، کپلر، گالیله، نیوتن، دکارت، و اینشتین این گفته را که، «طبیعت به زبان ریاضی نگاشته شده است» به صورت سخنی پیش پا افتاده درآورده اند . براستي کاربرد ریاضیات در طبیعت چیست و برای طبیعت و معرفت آدمی متضمن چه چیزی است؟
می شود که مابعدالطبیعه به کاوش دربارة واقعیت یا جهان نادیده می پردازد. این تعریف نه فقط مبهم است، بلکه برخی فیلسوفان وجود چنین موضوعی را نفی کرده اند. اما، به یک اعتبار، این قسم مسأله با علم ارتباط پیدا می کند. بسیاری از مفاهیمی که امروزه در علم به کار می روند، مشعر به موجوداتی نادیدنی مانند «اتمها» هستند، و بسیاری از دانشمندان از تفاوتی که بین اشیای صلب جهان مرئی با اشیای غیرصلب جهان اتمی وجود دارد، سخن می گویند. شاید روشن کردن این مناقشة فلسفی میان دیدنی و نادیدنی به روشنگری تمایزی مشابه در علم بینجامد.
یکی دیگر از تعریف های مابعدالطبیعه این است که به نگرش فراگیر انسان به جهان یا طبیعت می پردازد. و چون علم برای بسیاری به صورت نگرش فراگیرشان به طبیعت درآمده است، توصیف علم خود به خود به توصیف مابعدالطبیعه بدل می شود.
از طریق سوم، مابعدالطبیعه مطالعة مفروضات یا پیش فرض های بنیادی تعریف شده است. هرچه فرض می شود یا آنچه ثابت نشده است و به عنوان پایة برهان به کار می آید، همانا چیزی است که مابعدالطبیعه نامیده می شود. به این معنی، مفروضات علوم نیز مابعدالطبیعه اند.
ب- معرفت شناسی : معرفت شناسی یا نظریة شناخت ارتباط تنگاتنگی با فلسفة علم دارد. برخی مسائل عادی معرفت شناسی عبارتند از : روش حل مسائل کدام است؟ محک شواهدی که برای رد یا قبول راه حل ها از آن استفاده می شود چیست؟ مفاهیم کلیدی چگونه تعریف و با یکدیگر مرتبط می شوند؟ و چگونه مفاهیم، جملات یا کلّ زبان با شیء یا اشیای مورد توصیف مرتبط می شوند؟
مفاهیم علمی، روش ها، بینش های راجع به شواهد، و تعاریف را می توان فی المجموع به عنوان مسائل معرفت شناسی ملحوظ کرد. به ویژه از زمانی که علم به صورت کارآمدترین ابزار برای حل مسائل در جهان نوین درآمده است، علاقة سایر معارف را برانگیخته است تا ابزاری را که بر اثر آن علم چنین کامیاب شده است شناسایی کنند.
پ- منطق : منّطق علم براهین یا روابط بین دلایل و نتایجی است که مبتنی بر آن دلایل اند. پرسش های عادی منطقی عبارتند از : چندین نوع روابط میان دلایل و نتایج وجود دارد؟ کی پیش بینی خاصی موجه است؟ نقش و ماهیت احتمال چیست؟ پیش از این به میزانی که علم با دلیل و پیش بینی سروکار دارد، اشاره کرده ایم.
● به سوي معنای فلسفة علم از ديدگاه سنت تحليلي
9- فلسفة علم قلمروی است که به خوبی تعریف نشده است. اگر می خواستیم همة مسائلی را که در ذیل این عنوان عام مطرح شده اند فهرست کنیم، این موارد را در برابر خود می یافتیم :
(1) مسائل ادراک حسی- آیا ما واقعیات فیزیکی یا داده های حسی را می بینیم؟، (2) تاریخ اندیشه ها یا مفاهیم علمی؛ (3) پیامدهای اخلاقی و دینی علم؛ (4) پیامدهای مابعدالطبیعی علم؛ (5) کوشش هایی برای وضع زبانی مشترک برای همة علوم؛ (6) توجیه استقرا؛ (7) فلسفة زبان و ریاضیات؛ (8) نظریة تعریف؛ (9) شأن قوانین و نظریه های علمی؛ و (10) ارتباط علوم طبیعی و اجتماعی. هرچند نمی توانیم از همة مسائل فوق بررسی درخوری ارائه دهیم، اما هرچه بگوییم بر همة مسائل در حوزه های فوق اثر خواهد گذاشت.
بینش هرکسی در مورد فلسفة علم، بستگی به تصور او از فلسفه دارد. اگر رویکرد کسی در فلسفه نظری باشد، به مابعدالطبیعة علم به دیدة دلمشغولی عمدة فلسفة علم خواهد نگریست: مفروضات بلامنازع دانشمندان کدامند؟ نگرش علمی به جهان چیست؟ چه مسائلی از این نگرش پدید می آید؟ آیا آن مفروضات موجه اند و این مسائل اصیل هستند؟
یادآوری: یکی از پرنفوذترین آثار در این خصوص، کتاب برت با عنوان مبادی مابعدالطبیعی علوم نوین است. در سراسر بحث هایمان مجال خواهیم یافت به این کتاب و مضامین آن رجوع کنیم.
اگر رویکرد کسی در فلسفه تحلیلی باشد، به زبان علم به دیدة نخستین اشتغال فلسفة علم خواهد نگریست. تعاریف مفاهیم مهم علمی، نقش این مفاهیم، و ارتباط میان آنها، موضوعات پژوهشی دقیق می شوند.
ما، هر دو رویکرد را به فلسفة علم، اتخاذ خواهیم کرد. یعنی تلقی ما از علم بدین گونه است که دو قسم مسأله را به فیلسوف عرضه می کند: مسائل نظری و مسائل تحلیلی. اما، کوششی هم خواهیم کرد که رابطة این دو قسم را با یکدیگر نشان دهیم. در تتمة این فصل، اقسام مسائلی را که بحث خواهیم کرد، و سیاهة اسامی برخی از چهره های سرشناسی را که به این مسائل پرداخته اند، ارائه خواهیم کرد.
● تحلیل زبان علمی از ديدگاه سنت تحليل یعنی چه؟
10- برای تسهیل امر، می توانیم زبان علم را به چهار دسته تقسیم کنیم که برپایة اقسام واژه هایی قرار دارند که در گزاره های علمی وجود دارند. نخستین دسته، واژه های مشاهده ای هستند، یعنی آنهایی که از تجربة حسی نشأت می گیرند. مثلاً، واژه های «آبی»، «حل می شود» و «گرد» همه واژه های مشاهده ای اند. دستة دوم، واژه های نظری اند، یعنی آنهایی که به موضوعات تجربة حسی راجع نمی شوند. نمونه های این گونه واژه ها، «الکترون»، «گرانش» و نظایر اینها است.
(یادآوری مهم : یکی از مسائل عمده ای که با آن سروکار خواهیم داشت، پایگاه واژه های نظری است. مثلاً نیوتن، برای تبیین حرکت اجرام آسمانی و حرکت اشیا بر روی زمین (حرکت زمینی ) از مفهوم گرانش استفاده می کند. اما، ما هیچ وقت خود گرانش را ندیده ایم. براستي آیا کار دانشمندانی همانند نیوتن در گنجاندن مفاهیم نظری در تبیین هایشان، موجه است؟ اگر تبیین علمی بر تبیین بر پایة اسطوره برتری دارد، چگونه می توانیم کاربرد اعیانی «اسطوره ای » همانند گرانش را توجیه کنیم؟ )
دستة سوم، واژه های استعدادی اند که خود را در زبان علمی متمثل می کنند. واژه ای مانند «حل شدنی » استعدادی است، زیرا این واژه به چیزی که می بینیم
(یادآوری مهم : تحلیل مفاهیم استراتژیک در فلسفه علم : سه مفهوم برای فلسفة علم(سنت تحليلي) از اهمیت خاصی برخوردار بوده اند: مکان و زمان و علیت.
راجع نمی شود (ما فقط می بینیم که اشیا حل می شوند، ولی «قابلیت انحلال » آنها را نمی بینیم) ولکن به آنچه می تواند «بالقوه » چیزی باشد که می بینیم (حل شدن) راجع می شود. واژه های استعدادی اکثر مسائلی را که ما در واژه های نظری به آنها برمی خوریم دربردارند.
دستة چهارم، واژه های متریک در علم است. یک واژه متریک است اگر مشعر به مفهوم سنجش باشد. «نامتناهی»، «زاویة قائمه» و نظایر اینها، نمونه هایی از واژه های متریک اند.
(یادآوری مهم : دانشمندانی مانند کوپرنیک، کپلر، گالیله، نیوتن، دکارت، و اینشتین این گفته را که، «طبیعت به زبان ریاضی نگاشته شده است» به صورت سخنی پیش پا افتاده درآورده اند . براستي کاربرد ریاضیات در طبیعت چیست و برای طبیعت و معرفت آدمی متضمن چه چیزی است؟ )
• طرح 4 مسئله مهم
11-گروه خاصی از واژه های مشاهده ای ، تاریخچة به ویژه مهمی داشته است. این گروه شامل رنگ، مزه، بو، بانگ و لمس است. این واژه ها، معرف گروهی از کیفیات ثانویه اند که شأن و منزلت فروتری دارند. به گفتة گالیله، این کیفیات به نظر می آید فقط در صورتی وجود پیدا می کنند که شبکة عصبی انسان و نیز خود آن مدلول، حی و حاضر باشد. همین تمایز بین دنیای واقعی و دنیای پدیداری برای انسان مسأله ای ماندگار در فلسفة علم تا زمان کسانی همانند ادینگتون بوده است. مشروعیت هر تمایزی بین جهان واقعی و جهان پدیداری به مسألة سوم مربوط می شود و متضمن کشف مفروضاتی است که دانشمندان دربارة جهان می سازند. در اين رابطه 4 مسئله مهم مطرح ميشوند :
مسئله 1- تا چه حد این مفروضات نتایج شخصیت و پیش زمینة فکری دانشمند هستند؟
مسئله 2- تا چه حد نتیجة روش علمی همراه با امتیازات و محدودیت های آن هستند؟
مسئله 3- این مفروضات تا چه حد برای اندیشیدن ما ضروری اند؟ این تمایز میان واقعیت و پدیدار، گذرگاهی طبیعی برای ورود به عرصة اندیشیدن در خصوص مسائل متافیزیکی است، اما پیش از آنکه از این گذرگاه بگذریم، به پاره ای دیگر از مسائل تحلیل زبان علمی توجه خواهیم کرد.
(یادآوری مهم : تحلیل مفاهیم استراتژیک در فلسفه علم : سه مفهوم برای فلسفة علم(سنت تحليلي) از اهمیت خاصی برخوردار بوده اند: مکان و زمان و علیت. مکان و زمان در نظریات نیوتن به روشنی در کنار هم قرار گرفته اند و از آنها تفسیر مطلقی ارائه گردیده است. بارکلی ، نظریات نیوتن را نقّادی کرد. لکن تا زمان آینشتین دانشمندان به جّد در این بینش امعان نظر نکردند که مکان و زمان نسبی اند. بنابراین می توانیم مسألة تازه اي را بر مسئله هاي سه گانه فوق بيفزاييم و آن اينكه : براستي پیامدهای فلسفی تغییر تصورات ما از مکان و زمان کدامند؟ ) گفتني است كه مفهوم علت از زمان ارسطو مفهوم با اهمیتی بوده است. اهمیت مفهوم علّیّت در چارچوب مفاهیم علمی با درپیچیدن هیوم، با مفهوم سنتی ضرورت علّی آغاز می گردد. در قرن بیستم، هایزنبرگ ، به مراتب شدیدتر بر علیت تاخته است. او اساساً در امکان استفاده از این مفهوم مناقشه ورزیده است. بنابراين ميتوان گفت مسألة هاي 5 و6 و 7 شكل مي گيرند و آن اينكه : مساله 5 : در ذهن ما تصور علیت چگونه پدید آمده است؟
مسألة 6 : ماهیت تبیین علمی چیست؟ چندگونه از این تبیین ها وجود دارند؟ چه عناصر خاصی جزو تبیین علمی اند؟ نفی نیوتن هر فرضیه ای را، که از طریق امور واقع مشهود پیشنهاد نشده بود، کوششی بود برای محدود کردن تبیین ها به یک گونة واحد.
مسألة 7 : دانشمندان چه مفروضاتی را، اگر مفروضاتی باشد، در مورد پیش بینی به کار می برند؟ نحوة دیگر طرح این پرسش این است که، نقش استقراء در تأیید نظریه های علمی چیست؟ بیکن، هیوم، هیوئل ، میل و هایزنبرگ از چهره های سرشناسی هستند که نامشان با این مسألة خاص تداعی می شود. )
• خلاصه كنيم ..... !
12- در این قسمت، سه خطة گستردة تکاپوی بشر : علم، فلسفه، و فلسفة علم طبق سنت تحليلي را مشخص نموده و توضیح داد ایم. گفتيم كه طبق سنت تحليلي ، علم، مطالعة طبیعت (موضوع) به مدد فرضیه ها (روش) ی است که به پیش بینی ها می انجامند. این پیش بینی ها از شواهد ما به منظور کسب یا کشف قوانین کلی که همة امور واقع طبیعت (غرض) را تبیین می کنند، فراتر می روند و با هر وضعی از امور سازگار نیستند. از سوي ديگر گفتيم فلسفه (از ديدگاه سنت تحليلي ) معرفتی است که اهتمام آن این است مفاهیم سایر معارف را تا جایی که ممکن است، واضح تر گرداند. فلسفه موضوعی مختص به خود ندارد، بدین سان همة چیزها موضوع آن به حساب می آیند. همچنين خاطر نشان ساختيم كه ( از ديدگاه سنت تحليلي ) ،فلسفه ي علم شاخه ای از فلسفه است که اهتمام آن صراحت بخشیدن به مفروضات و مفاهیم علم است. برای تسهیل امر، مفروضات و مفاهیم علم را در ذیل هفت عنوان کلی تنظیم و رده بندی کرده ایم : (1) پایگاه واژه های نظری؛ (2) پایگاه و نقش واژه های متریک؛ (3) سرشت واقعیت- تمایز میان واقعیت و پدیدار؛ (4) مفاهیم مکان و زمان؛ (5) مفهوم علیت؛ (6) ماهیت تبیین؛ (7) شأن و منزلت پیش بینی یا استقراء .
• پی نوشت ها
-
-
-
● کتابنامه
Caws, Peter, The Philosophy of Science. Princeton, N. J.: D. Van Nostrand Co., 1965. See Chapter 1.
Cohen, Morris R., and Nagel, Ernest, An Introduction to Logic and Scientific Method. New York: Harcourt, Brace & World, Inc., 1934. See Chapters 10 and 20.
Nagel, Ernest, The Structure of Science. New York: Harcourt, Brace & World, Inc., 1961. See Preface and Chapter 1.
Reichenbach, Hans, The Rise of Scientific Philosophy. Los Angeles: University of California Press, 1958. See Chapters 7 and 18.
Somerville, John, "Umbrellaology," Philosophy of Science, Vol. VIII (1941).

Share/Save/Bookmark
نام شما

ایمیل شما
نظر شما *


الآن با این حرف ها من علم رو اینطوری پیش خودم تعریف کردم : ابزارهایی برای تسلط بر طبیعت طراحی شدن، برای طراحی بهتر اونها ما باید از جزئیات و نحوه انجام کارها و قواعد حاکم بر اونها مطلع بشیم تا ابزارهای بهتر و دقیقتری بسازیم ، همین میشه علم .درسته ؟